vieren, vijven, zessen, zevens

Gisteren deel twee van The Remains of the Day gezien, waar de uitdrukking “at sixes and sevens” gebruikt wordt. Nog nooit gehoord, en normaal was het dat “na veel vijven en zessen” door me heen schoot. Maar daar wist ik ook niet echt de etymologie van. Even vissen dus.

Blijkt dat “vijven en zessen” op het eerste zicht niets met “zessen en zevens” vandoen hebben, maar dat dat eerste eigenlijk een versterking van “vieren en vijven” betreft:

Dit gezegde heeft een aparte ontstaansgeschiedenis. Vijven en zessen is de versterking van vieren en vijven. Die laatste zijn weer afgeleid van de bastaardvloeken ‘gans vier’ en ‘gans vijven’. ‘Gans vier’ is een verbastering van ‘Gods vuur’, oftewel de bliksem. ‘Gans vijven’ had te maken met de vijf wonden van Christus aan het kruis. Uit deze twee uitdrukkingen ontstond het gezegde ‘veel vieren en vijven hebben’: moeilijk doen en daarbij veel vloeken. De betekenis is later verschoven naar ‘veel uitvluchten verzinnen’. De versterkte uitdrukking ‘veel vijven en zessen’ wordt nog veel gebruikt, terwijl de oorspronkelijke uitdrukking eigenlijk helemaal uit het taalbeeld verdwenen is. (Q: Stilissimo)

“Zessen en zevens” hebben evenwel niets met “vieren en vijven” vandoen. Maar wél, via een omweg, met “vijven en zessen”, of liever, met “cinques and sices”:

[…] Geoffrey Chaucer uses it like this (“to set the world on six and seven”) in his Troilus and Criseyde, dated about 1375. There are several other examples in the following century, which show that Chaucer was making use of an expression already well known (to the extent that he didn’t feel the need to explain it). […]

We can’t be absolutely sure of where the phrase comes from, but the most probable explanation is that it arose out of an old game of dice called hazard, in which one’s chances of winning were controlled by a set of rather arbitrary and complicated rules. It is thought that the expression was originally to set on cinque and sice (from the French numerals for five and six). These were apparently the most risky numbers to shoot for (“to set on”) and anyone who tried for them was considered careless or confused. Later, the number words shifted to their modern values as a result of folk etymology among individuals who knew no French and misheard the words. The link with the game (and the original French words) must by then have been severed, or perhaps it was a joke, as seven is an impossible number to throw with one die. The change may also be linked to the sum of the new numbers being thirteen, long considered unlucky.

The phrase has been common since Chaucer’s day, to the extent that we can trace in detail the way its form has shifted down the centuries, including set at six and seven, stand on six and seven, and to be left at six and seven. Shakespeare used it in this last form in Richard II, in which the Duke of York says: “I should to Plashy too, But time will not permit. All is uneven, And everything is left at six and seven”. It took until the eighteenth century for people to commonly put the numbers in the plural; for example, Captain Francis Grose included it in his Dictionary of the Vulgar Tongue in 1785 as “Left at sixes and sevens, in confusion, commonly said of a room where the furniture, etc. is scattered about, or of a business left unsettled”.

Incidentally, our word hazard first came into the language to refer to the dice game (via the Old French hasard and the Spanish azar from the Arabic az-zahr “luck, chance”, based on an Arabic or Turkish word for dice), and only later took on the meaning of danger or risk, or as a verb, to venture something, because the dice game was so risky to bet on. The modern game called craps is a simplified form of hazard. (Q: WWWords)

Advertenties

One thought on “vieren, vijven, zessen, zevens

  1. Pingback: Lijstjestijd - Films 2007 « zement

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s